Артыкулы

Час расстання. Хрысціянскае перажыванне жалобы.

А. Чайкоўская WDC, І. Златкоўская WDC.

Час расстання.
Хрысціянскае перажыванне жалобы.

Любоў мацнейшая за смерць…

Кожны з нас калісьці павінен будзе стаць перад жорсткаю праўдаю аб прамінальнасці чалавечага жыцця. Акрамя Пана Бога, ніхто і нішто — у тым ліку і чалавечае зямное жыццё — не вечнае. Мы нібы ведаем гэта і прызнаем, успрымаючы прамінальнасць як натуральны парадак у свеце. Адны нараджаюцца, іншыя паміраюць — так і павінна быць. Але калі гэтая праўда закране якога-небудзь канкрэтнага чалавека, калі яна пачне датычыцца нас саміх, калі смерць забярэ кагосьці з нашых блізкіх, няпроста паўтарыць услед за Ёвам: «Пан даў, і Пан забраў. Няхай будзе благаслаўлёнае імя Пана» (Ёв 1, 21b).

Несумненна, кожны, хто сутыкнуўся са смерцю любімага чалавека, спазнае вельмі моцнае цярпенне, і ўсё тое, што дагэтуль было крыніцаю радасці, яно напаўняе нясцерпнаю горыччу. Як з гэтым жыць? Як знайсці апору ў свеце, дзе ўжо няма нічога пэўнага?

Думаю, што ў такія моманты лёгка зразумець смутак св. Аўгустына, які ён спазнаў пасля смерці дарагога сябра і апісаў у сваім самым асабістым творы — у «Споведзі»: «Якім жа болем было азмрочана маё сэрца! І на што б я ні паглядзеў, паўсюль была смерць. Родны горад стаў для мяне месцам мукі, а бацькоўскі дом незразумелым чынам напоўніўся няшчасцем. Усё, што яднала мяне з сябрам, без яго станавілася невыноснаю пакутаю. Вочы мае паўсюль шукалі яго, але яго не было; я зненавідзеў усё, што было без яго, і нішто не магло ўжо выглядаць гэтак жа, як было тады, калі з’яўляўся ён.  Я сам для сябе стаў вялікаю загадкаю. <…> Мне здаецца, што чым больш я любіў свайго сябра, тым больш ненавідзеў лютую смерць як ворага, бо яна забрала яго ў мяне, і я баяўся: а раптам яна паглыне ўсіх людзей, калі і яго здолела паглынуць».

Смерць прыносіць нам гэтае асаблівае мучэнне, бо вельмі выразна выяўляе крохкасць нашага зямнога існавання і зямной любові. Яна таксама паказвае тое, як мала мы можам зрабіць для іншых, а перш за ўсё тое, наколькі жыццё іншага чалавека не залежыць ад нас, якой бы гарачай ні была наша любоў да яго. Боль узмацняецца, тым больш што дзесьці там, у глыбіні душы, штосьці не дазваляе нам згадзіцца з прамінальнасцю любові, і мы нібы зусім насуперак логіцы моцна верым, што «любіць чалавека — гэта значыць казаць: „Ты не памрэш“», як гаварыў Габрыэль Марсэль. Цяжка знайсці прыгажэйшае сведчанне сапраўдных пачуццяў, бо хіба мог бы любіць па-сапраўднаму той, хто ў самую аснову любові закладвае думку пра тое, што яна неўзабаве можа скончыцца? Наўрад… Любоў прагне прысутнасці любімага чалавека, блізкасці, вечнасці… Ды так і павінна быць, бо яна вечная…

Улічваючы ўсё гэта, што рабіць са смерцю? Нічога… бо мы ўсё роўна не маем над ёю ўлады, калісьці яна ўсё роўна прыйдзе. Нічога… бо ў адносінах да любові яна не азначае ніякага завяршэння, ніякага канца, але як ніводная іншая рэальнасць раскрывае яе паўнату, бо смерць знішчае ўсё знешняе, пазначанае зямною недасканаласцю, усе супярэчнасці, якія аслаблялі любоў, напрыклад, недахопы характару, слабасці…

Акрамя таго, смерць паказвае іншую важную для любові ўласцівасць: незаменнасць. Ніхто ніколі не заменіць нам любові канкрэтнага чалавека, бо тое, што мы называем любоўю паміж людзьмі, датычыць не каго-небудзь, а «мяне і цябе». Таму, напрыклад, калі б удава, перажыўшы жалобу, палюбіла якога-небудзь іншага мужчыну і той стаў бы яе другім мужам, то ўсё роўна тут не дзейнічаў бы прынцып замены. Мы можам па-сапраўднаму любіць многіх людзей, але кожны раз у гэтых адносінах будзем незаменныя адно для аднаго…

Любоў не памірае разам з целам чалавека, якога мы любім, а толькі пераходзіць у іншае вымярэнне ўзаемнасці. Кожны з нас, калі жадае захаваць любоў, павінен пастарацца знайсці новыя спосабы яе выражэння. Для адных гэта будзе малітва за памерлага, для іншых — клопат пра яго памяць або далейшая рэалізацыя яго жыццёвых планаў ці справаў.

Любоў сама па сабе несмяротная, мацнейшая за цялесную смерць, але ці застанецца яна ў нашых сэрцах? Гэта ўжо залежыць ад нас саміх…

Этапы жалобы

Як доўга сэрца напаўняе боль і смутак расстання? Як доўга працягваецца жалоба пасля адыходу ў вечнасць блізкага чалавека? Гэта ў вялікай ступені залежыць ад таго, якую частку саміх сябе, колькі любові мы ўклалі ў гэтага чалавека. Кім ён быў для нас — бацькам, мужам, жонкаю, дзіцем, сябрам?.. Якім было расстанне — доўгая хвароба, няшчасны выпадак, самагубства?.. Як было прынята перажыванне жалобы ў коле сям’і, у найбліжэйшым асяроддзі?.. І яшчэ ад шматлікіх іншых фактараў, якіх немагчыма тут пералічыць, таму што кожны індывідуальна перажывае жалобу, або цярпенне, звязанае са смерцю кагосьці блізкага.

У перажыванні жалобы агульнапрынята вылучаць восем этапаў, якія часта накладаюцца адзін на адзін, аднак могуць быць своеасаблівымі кропкамі суаднясення для кожнага чалавека.

Пасля смерці кагосьці блізкага нельга проста сказаць: «Не плач», «Чаго ты маркоцішся? Ён ужо напэўна шчаслівы», «Лепш займіся чым-небудзь, каб ужо не думаць пра гэта». Аднак час жалобы патрэбны, неабходны для таго, каб не «замарозіць» у сабе роспачы пасля страты, каб прынятае і перажытае цярпенне магло стаць пачаткам новага жыцця. Сапраўды, час суцішвае боль расстання, але ў развіцці дапамагае толькі тады, калі ён адпаведным чынам перажыты.

Шок

Звычайна пасля смерці кагосьці блізкага мы адразу спазнаем шок. Гэта настолькі вялікае цярпенне і цяжар для чалавека, што сам арганізм, баронячыся ад роспачы, як бы блакуе ўспрыманне рэчаіснасці. Хтосьці параўнаў гэты досвед з сітуацыяй перагрузкі электрасеткі. Калі ўзнікае рызыка, што перагараць правады, тады выбіваюцца пробкі.

Падобным чынам рэагуе арганізм у моманты вялікай роспачы і трагедыі. Тады эмацыйнае жыццё нібы «замарожваецца», чалавек страчвае ўражлівасць на ўсялякія імпульсы, а цела становіцца як бы застылым, акасцянелым. Такім чынам, чалавек у шоку застаецца знешне неадчувальным да трагедыі; пачуццё своеасаблівага ўнутранага паралічу і холаду часам можа суправаджацца некантраляваным выбухам смеху або гулам у вушах, нібы чалавек не хоча пачуць дрэннай навіны. На працягу пэўнага часу гэты стан дазваляе супраціўляцца цяжкай рэчаіснасці, аднак калі ён працягваецца занадта доўга, то можа прывесці да сур’ёзных наступстваў у жыцці чалавека і сам па сабе прынясе дадатковую страту.

Адмаўленне

Да паралізуючых вынікаў шоку звычайна дадаецца чарговы досвед — адмаўленне. Чалавек часта кажа: «Гэтага не можа быць», «Я перажываю нейкі кашмар», «Я не смею чапаць нават пакінутыя ім (ёю) рэчы». Калі адмаўленне працягваецца занадта доўга, то яно не дазваляе па-сапраўднаму распачаць жалобу па памерлым. Каб абараніцца ад цярпення, мы часта ўваходзім у стан дэпрэсіі. Не дазваляючы болю з усёю вастрынёю ўвайсці ў нашую свядомасць, мы ў пэўнай ступені блакуем у сабе жыццёвы рух. Часам адмаўленне набывае формы, якія цяжка распазнаць. Чалавек можа цалкам аддацца нейкаму занятку, шукаць вінаватага ў смерці, падтрымліваць пачуццё прысутнасці таго, хто адышоў, захоўваючы некранутымі пакінутыя ім прадметы і месцы, у якіх ён жыў; чалавек таксама можа пачаць злоўжываць лекамі і алкаголем або хутка завязаць новыя адносіны, каб суцешыцца.

Выражэнне пачуццяў і эмоцый

Для таго, каб чалавек сапраўды ўвайшоў у стан перажывання жалобы пасля шоку і адмаўлення, ён павінен прайсці праз яшчэ адно вельмі цяжкае і трагічнае выпрабаванне — выражэнне пачуццяў і эмоцый. Многія людзі, асабліва пакінутыя сам-насам, не адважваюцца прайсці праз гэты этап і тым больш перажыць яго ва ўсёй вастрыні, бо тут узнікаюць шматлікія супярэчлівыя пачуцці: любоў і гнеў, пачуццё віны і вызвалення — ажно да моцнага болю ад поўнага ўсведамлення таго, што ўсё скончылася. Нашае няўменне выказваць гэтыя пачуцці прыводзіць да таго, што псіхічна мы не можаць адпусціць любімага чалавека, які ўжо адышоў. Таму патрэбны і неабходны наш бунт і лямант, скіраваны нават да Бога: «Як Ты мог такое дапусціць?» Неабходна ўвайсці ў «цёмны тунэль» гэтага выпрабавання, каб паволі выйсці да святла новага жыцця.

Пераадоленне ізаляцыі ад свету і людзей

Толькі перажыванне папярэдняга этапа дазваляе прайсці праз чарговы досвед — пераадолець ізаляцыю ад свету і людзей. Гэта час на тое, каб завяршыць справы, звязаныя са страчаным чалавекам: выканаць яго абяцанні, раздаць пакінутае адзенне, паставіць помнік… Такія на першы погляд празаічныя справы ўсё ж вельмі важныя для хуткага завяршэння жалобы.

Пазнанне сэнсу страты

Гэты этап, перажыты адпаведным чынам, таксама дазваляе прыйсці ў сябе пасля таго, што здарылася, і паступова раскрыць сэнс спазнанай страты. Сэнс страты блізкага чалавека, як і сэнс самой смерці, з’яўляецца вялікаю таямніцаю, і раскрыць мы яго можам толькі з вялікімі намаганнямі. У гэтым могуць дапамагчы наступныя пытанні: «Чаму навучыла цябе гэтая трагедыя? Што новага яна дазволіла табе адкрыць у самім сабе? Якім чынам наблізіла цябе да Бога? Ці хочаш ты ўзрастаць далей пасля перажытай трагедыі і як жадаеш гэта рабіць?..»

Мы не адразу знойдзем адказы на ўсе пытанні, якія з’яўляюцца на гэтым этапе, аднак паступова нашыя адказы ўсё больш выразна будуць складвацца ў адно цэлае і дапамогуць адкрыць новы сэнс жыцця… Магчыма, менавіта так, як гэта сталася ў жыцці дзяўчыны, у якой памерла любімая бабуля. Мажэна піша ў сваім сведчанні: «Я хацела б падзяліцца досведам смерці блізкага мне чалавека — маёй бабулі. Падзяліцца тым, які сэнс яе смерць мела для мяне асабіста, што важнага я тады адкрыла.

Бабуля была для мяне калісьці самым блізкім чалавекам, бо адорвала мяне безумоўнаю любоўю і прыняццем, можа, нават коштам іншых членаў сям’і… Ведаю толькі тое, што я была для яе вельмі важнаю.

Перад смерцю яна захварэла і апошнія гады свайго жыцця правяла ў ложку. На жаль, я рэдка яе наведвала. Падчас апошняй сустрэчы, за два гады да яе смерці, на развітанне яна сказала мне, каб я ніколі пра яе не забывала. Я паабяцала. І забылася… Так моцна занятая ў той час сваімі праблемамі, я не наведвала яе. Адгаворкаю было тое, што бабуля жыве далёка. На самай справе я баялася ўбачыць яе цярпенне. З бадзёрай і жыццярадаснай бабулькі яна раптам ператварылася ў бездапаможнага і бяссільнага чалавека. Цяпер я ведаю, што яна не чакала ад мяне нейкай канкрэтнай знешняй дапамогі. Дастаткова было толькі пабыць побач, выслухаць яе, сказаць добрае слова… А я яе пакінула… Пасля бабулінай яе смерці я зразумела штосьці вельмі важнае. У маёй галаве моцна гучалі словы з верша кс. Яна Твардоўскага: «Спяшаймася любіць людзей, яны так хутка адыходзяць…» Тады я зразумела, наколькі важная для мяне мая сям’я — бацькі, браты і сёстры. Усе гэтыя звады, спрэчкі, сваркі… Усё гэта такое неістотнае. Да таго часу я была занадта абыякавая і нячулая да сваёй сям’і. Напэўна, калі б здарылася нейкая крытычная сітуацыя, то мы, хутчэй за ўсё, маглі б разлічваць адзін на аднаго, але будні, звыклая штодзённая праца… Менавіта ў ёй трэба цаніць чалавека, паказваць яму, што ён для нас важны. Гэта нялёгка, але варта старацца. Я не хацела б калісьці зноў сказаць пра сябе: «Падвяла». Пасля смерці бабулі ў мяне былі вельмі моцныя згрызоты сумлення. Па гэтай прычыне і па некаторых іншых я пачала кожны дзень хадзіць у касцёл на святую Імшу. І працягваю рабіць гэта далей…»

Прабачэнне

Такім чынам этап адкрыцця сэнсу спазнанай страты вядзе нас перш за ўсё да ўнутранага паяднання, да досведу прабачэння — самому сабе і памерламу чалавеку. Гэта чарговы важны крок на шляху перажывання жалобы. У выніку цяжкай страты мы больш выразна бачым моц любові да памерлага чалавека і адначасова тое, як нікчэмна мы выяўлялі свае пачуцці да гэтага часу. Важна не толькі прабачыць сабе, але і перапрасіць памерлага за тое, што мы рэдка гаварылі яму «люблю», што часта аказваліся не на вышыні, што прыкладалі недастаткова намаганняў, каб прадухіліць хваробу ці смерць… У кожнага будзе свой уласны спіс просьбаў аб прабачэнні. Толькі калі мы атрымаем прабачэнне і самі сабе прабачым, у нашай душы распачнецца новае жыццё, а гэта ў сваю чаргу дазваляе прабачыць чалавеку, які ад нас адышоў. Вельмі важна пазбыцца рэшткаў унутранага гневу з прычыны цяжкасцяў, перад якімі паставіў нас любімы чалавек з-за свайго адыходу. Калі мы прабачым яму за свой унутраны ўдар, за адзіноту, якую ён пакінуў пасля сябе, за ўсе клопаты, якія мы павінны былі ўзяць на сябе пасля яго смерці, і за іншыя падобныя рэчы, тады знікне душэўная горыч і ўкрытая глыбока ў сэрцы крыўда на памерлага чалавека.

Успадкаванне

У той момант, калі здаецца, нібы рана ўжо неяк загаілася, многія людзі заўважаюць, што перыяд жалобы завяршаецца. Аднак для таго, каб сапраўды распачаць «новае жыццё», павінен быць зроблены яшчэ адзін крок: неабходна нанова прыняць чалавека, які ад нас адышоў, з усёй яго «спадчынаю». Этап успадкавання — гэта перажыванне радасці ад новай, крыху іншай, прысутнасці ў нашым жыцці чалавека, якога мы адорвалі любоўю. Ён, уступіўшы пасля смерці ў вечнае жыццё, праз веру і любоў заўсёды знаходзіцца побач з намі і тым больш прагне нашага шчасця. Таму можна — і нават трэба — пытацца ў Бога на малітве пра тое, чаго гэты чалавек цяпер ад нас чакае, што яго суцешыла б… Але перш за ўсё трэба даручаць яго ў гэтай малітве Богу, каб ён мог цешыцца радасці прабывання ў небе.

Годнае завяршэнне жалобы

Апошні этап перажывання жалобы — гэта яе годнае завяршэнне. Важна, каб быў які-небудзь знешні знак канца нашага развітання. Калісьці гэта была змена колеру адзення, якое чалавек насіў. Сёння, калі гэтаму знаку надаецца менш увагі, асабліва важна знешне паказаць завяршэнне часу жалобы. Гэта неабходна дзеля нашага далейшага функцыянавання сярод людзей. Цяжка тут прапаноўваць нейкія канкрэтныя знакі выяўлення гэтага моманту, бо кожны павінен знайсці свой спосаб выхаду з жалобы — такі, які падкажа яму ўласнае сэрца.

Колькі часу патрэбна для таго, каб перажыць расстанне з блізкім чалавем, які адышоў ад нас? Агульнапрынята, што яно працягваецца прынамсі дзевяць месяцаў — столькі, колькі доўжыцца перыяд ад зачацця да нараджэння. Глыбокая жалоба пасля неспадзяванай страты любімага чалавека звычайна працягваецца каля двух гадоў. Аднак важная не столькі працягласць часу, прысвечанага жалобе, колькі тое, як мы здолеем перажыць гэты час. Досвед цярпення, якім суправаджаецца гэты працэс, хоць сам па сабе балючы, аднак можа прывесці да больш поўнай духоўнай сталасці чалавека. Калі толькі мы не будзем старацца любым коштам забыць пра яго, калі не «замарозім» сваіх пачуццяў і не зробім сваё сэрца каменным, тады мы адкрыем у сабе глыбейшую здольнасць любіць і паўнейшае вымярэнне чалавечага жыцця, тады мы ў пэўнай меры ўбачым духоўнае багацце, звязанае з таямніцаю ўваскрасення…

Пераклала з польскай мовы Ганна Шаўчэнка.

Час расстання. Хрысціянскае перажыванне жалобы.

А. Чайкоўская WDC, І. Златкоўская WDC.

Час расстання.
Хрысціянскае перажыванне жалобы.

Малітвы расстання

Усе мы ведаем, што расстанні з самымі блізкімі людзьмі — вельмі балючыя, але ж ніхто з нас не хацеў бы адмовіцца ад любові да людзей толькі для таго, каб потым не цярпець. Развітанні ўпісаныя ў чалавечае жыццё, і мы ў пэўным сэнсе мусім навучыцца перажываць іх так, каб адно расстанне не кінула глыбокага ценю на ўсе іншыя стасункі з людзьмі, якіх Пан Бог ставіць на нашым шляху.

Калі мы ўважліва прыглядзімся да свайго жыцця, то ўбачым, што ў ім няспынна адбываюцца развітанні — не толькі з людзьмі, але і з пачуццямі, з мясцінамі, з рэчамі, з чарговымі этапамі жыцця, з марамі аб будучыні, з любімымі жывёламі і г.д. Некаторыя з іх праходзяць спакойна, а некаторыя балюча раняць нашыя сэрцы, у залежнасці ад таго, наколькі блізкаю была для нас страчаная рэчаіснасць, колькі мы ўклалі ў яе саміх сябе, наколькі моцна атаясамлівалі з ёю сваё існаванне.

Аднак цяжэй за ўсё мы перажываем развітанне з любімымі людзьмі. Чым мацнейшымі былі нашыя повязі, тым больш болю прыносіць цярпенне. Нашыя сэрцы пагружаюцца ў глыбокую жалобу, таму што — і гэта трэба выразна падкрэсліць — разам з любімым чалавекам памірае нейкая частка нас саміх. Святы Аўгустын, які ў маладосці перажыў смерць сябра, напісаў у «Споведзі»: «Я не мог зразумець, як я, неадлучная частка яго асобы, быў у стане жыць, калі ён ужо не жыў». Затым ён спазнаў боль таксама ў сувязі са смерцю маці. Хоць сіла любові Аўгустына да гэтых найбольш дарагіх для яго двух людзей была аднолькава вялікаю і, несумненна, боль пасля іх страты быў вельмі пакутлівым, аднак смерць маці ён перажываў ужо як глыбока веруючы хрысціянін. Здавалася б, што ён, умацаваны вераю ва ўваскрасенне і вечнае жыццё, павінен быў спакойна прайсці праз гэтае выпрабаванне. На жаль, хоць св. Аўгустын вельмі стараўся і змагаўся з сабою, пасля пахавання, застаўшыся сам-насам, даў выхад свайму цярпенню: «Я думаў пра яе любоў і адданасць Табе [Божа], пра яе цярплівую чуласць да мяне, якой я раптам пазбавіўся. Суцяшэнне я спазнаў тады, калі заплакаў перад Табою аб ёй і над сабою, ахвяруючы Табе гэтыя слёзы ў яе і маёй інтэнцыі. Я ўжо не душыў у сабе плачу, дазволіў слязам пацячы струменямі. Нібы на мяккім ложы, спачыла маё сэрца на гэтых струменях, бо толькі Ты мяне чуў, і не чуў ніводзін чалавек, які мог быў з пагардаю паглядзець на мяне за тое, што я плачу».

Малітва слёз

Чым былі слёзы Аўгустына, калі не малітваю? Інакш яны не прынеслі б яму суцяшэння. Таму давайце не будзем саромецца слёз расстання. Гэта праява не нашай слабой веры, а сапраўднай любові. Бо Езус таксама, хоць і быў Сынам Божым, заплакаў каля магілы Лазара. Таму мы маем права на слёзы з прычыны страты. Нам даў іх сам Хрыстус. Аднак не ўсе могуць плакаць тады, калі трэба заняцца шматлікімі справамі, звязанымі са смерцю і пахаваннем. Часам трэба крыху пачакаць, перш чым мы зможам распачаць малітву слёз. Аднак важна, каб яна адбылася, каб мы далі сабе такую магчымасць і ўрэшце заплакалі, як Аўгустын, над памерлым чалавекам і над сваёю жалобаю.

Аднак калі слёзы становяцца празмернымі, плач перастае быць малітваю. Ён ужо не прыносіць суцяшэння, а ўсё больш уводзіць у стан прыгнечанасці нас саміх і тых людзей, якія знаходзяцца вакол нас. Таму давайце як людзі веры маліцца да Бога, каб Ён не дазволіў нам перайсці тую незаўважную мяжу, пасля якой слёзы становяцца цяжарам. Але ж як тут не плакаць, калі смерць была трагедыяй для ўсёй сям’і, калі хтосьці ўчыніў самагубства, калі кагосьці жорстка забілі, калі хтосьці адышоў ад нас так раптоўна — без слова развітання?..

У кнізе сучаснага тэолага а. Яцэка Салія ОР «Смерць, уваскрасенне, вечнае жыццё» было змешчана пытанне пра тое, як суцешыць маці пасля самагубства сына. Адказваючы на яго, аўтар прыводзіць народнае паданне пра  маці, якая, пагрузіўшыся ў роспач пасля страты дзіцяці, пайшла аднойчы ноччу да касцёла. Там яна стала сведкаю вялікай працэсіі душаў чыстцовых. Яе дзіця цягнулася ў самым канцы гэтай працэсіі, бо мусіла несці два цяжкія вядры матчыных слёз. Гэты аповед вельмі проста паказвае нам частку праўды пра еднасць святых. Смерць не разлучае нас цалкам з нашымі блізкімі. Таму для іх лёсу важна тое, як мы будзем паводзіць сябе пасля іх адыходу.

Далей айцец Салій тлумачыць, што калі ў перажыванні жалобы мы не будзем шукаць Божай волі і калі смерць блізкага чалавека становіцца прычынаю бясконцага духоўнага разлому, тады мы няздольныя да эфектыўнай дапамогі памерламу, якому яна вельмі патрэбная. Мы не павінны дазволіць, каб жалоба знішчыла нас, і гэта важна не толькі для нашага жыцця, але таксама і для памерлага чалавека, якому неабходна духоўная падтрымка. Тым больш, калі мы маем справу з самагубствам ці забойствам. Замест таго, каб упадаць у роспач з-за немагчымасці павярнуць час назад, трэба з усім запалам звярнуцца да Божай міласэрнасці.

Малітва бунту

Гэтай малітве нас вучыць Святое Пісанне, галоўным чынам псальмы. Калі мы зазірнем у гэтую кнігу, хутка заўважым там радкі, у якіх ёсць шмат болю, горычы і пачуцця пакінутасці — у той жа час яны напісаныя рукою натхнёнага аўтара і дадзеныя нам як прыклад малітвы, якую Бог жадае чуць:

Як доўга яшчэ, Пане,

будзеш вечна забываць пра мяне?

Як доўга яшчэ будзеш

адварочваць ад мяне сваё аблічча?

Як доўга мне яшчэ насіць

змаганні ў душы сваёй?

Смутак у сэрцы сваім дзень за днём?

<…>

Паглядзі, адкажы мне, Пане Божа мой,

асвятлі мае вочы, каб не заснуў я

сном смяротным.

(Пс 13 [12], 2–3а. 5)

* * *

Ты нас адкінуў і зламаў нас, Божа,

разгневаўся Ты, але вярніся да нас.

Ты ўскалануў зямлю, разбіў яе,

вылечы разломы яе, бо яна хістаецца.

Ты даў народу свайму ўбачыць цяжкае,

напаіў віном галавакружэння.

(Пс 60 [59], 3–5)

Узгадваю пра Бога і енчу,

разважаю, — і дух мой знемагае.

Ты трымаеш павекі маіх вачэй,

я непакоюся і не магу гаварыць.

Разважаю пра даўнія дні,

пра мінулыя гады.

Успамінаю ноччу свае песні,

разважаю ў сэрцы маім, і дух мой дапытваецца:

хіба адкінуў Пан навекі

і не будзе больш спагадаць?

Хіба назаўсёды скончылася Ягоная міласэрнасць,

няўжо скончылася Ягонае слова

з пакалення ў пакаленне?

Няўжо Бог забыў пра літасць

і ў гневе затрымаў сваю міласэрнасць.

І сказаў я: «Балюча мне,

што змянілася правіца Найвышэйшага».

(Пс 77 [76], 4–11)

Несумненна, многія людзі, якія перажываюць жалобу, падпісаліся б пад гэтымі поўнымі болю дакорамі, звернутымі да Пана Бога. І добра, калі б так і было. Заўважым, што псальміст, наракаючы, абвінавачваючы ў адпрэчванні, асуджаючы за недахоп любові ці зацікаўленасці чалавечымі лёсамі, увесь час звяртаецца да Бога, а значыць моліцца! Для Пана Бога важна, каб мы станавіліся на малітву ва ўсёй праўдзе свайго сэрца. Калі ў дадзены момант жыцця я адчуваю раздзіраючы боль і пачуццё пакінутасці, то было б проста фарысействам рабіць выгляд, што гэта не так. Бог і так ведае праўду пра нас, таму хоча, каб на малітве мы былі праўдзівымі — і перад Ім, і перад самімі сабою.

У жалобе, асабліва на яе пачатковым этапе, мы можам быць не ў стане карыстацца вывучанымі дагэтуль малітоўнымі формуламі, можа, нам будзе цяжка нават узяць у рукі ружанец. Пачуццё ўнутранай пусткі і балючага разлому можа рабіць уражанне, што мы не здольныя да якой-небудзь малітвы ўвогуле. Не трэба дакараць сябе з гэтай прычыны. Бог не чакае, што ў такі момант мы будзем «ветлівыя» з Ім, баючыся абразіць Яго крыкам збалелага сэрца. Пан Бог хоча пачуць наш гнеў, бунт і плач.

Малітва супольнасці Касцёла

Вялікаю мудрасцю Касцёла з’яўляюцца пахавальныя цырымоніі. Гэта адзін з найважнейшых спосабаў разважання над расстаннем з памерлым, такога, каб у сэрцы было пасеяна чаканне сустрэчы, якая адбудзецца ўжо ў паўнаце радасці — у Доме Айца. У некаторых рэгіёнах нашага краю практыкуецца звычай збірацца каля труны з целам памерлага, каб маліцца ў супольнасці людзей, якіх у рознай ступені закрануў боль расстання. Таму нават калі факт смерці нібы замкне кагосьці ў цярпенні і будзе перашкаджаць непасрэдна звяртацца да Бога ўласнымі словамі, гэты чалавек можа проста быць побач з тымі, хто моліцца, і далучацца да малітваў цэлай супольнасці.

Малітва спадарожнічае памерламу таксама ў дарозе да касцёла і потым — да могілак. А яе кульмінацыйным момантам з’яўляецца Эўхарыстыя, цэлебраваная ў інтэнцыі памерлага. Святая Імша — гэта самы каштоўны дар для любімага чалавека, з якім мы развітваемся, а таксама для тых, хто застаецца ў жалобе. У ёй Хрыстус аддае самога сябе ў ахвяру, перамагае смерць і адорвае вечным жыццём.

Каб перажыць

Трэба вытрываць у пастанове маліцца для таго, каб жалоба, перажытая няправільна, не знішчыла нас і нашых адносінаў з людзьмі. Вытрываць хаця б у такой простай і кароткай малітве, як адзін уздых сэрца: «Божа, дадай мне сілаў», «Пане, змілуйся над намі», «Стань каля мяне, Пане, бо я прыгнечаны». Для пачатку гэтага хопіць. Потым трэба дазволіць сабе хвіліны задумення, разважання, услухоўвання ў тое, што Пан Бог хоча мне сказаць. Хвіліна чытання Божага слова, спалучаная з кароткаю рэфлексіяй, можа, і не адразу рассее змрок цярпення, можа, не палепшыць самаадчуванне, але паволі падрыхтуе нас да таго, каб з нашых вачэй спала заслона і дазволіла нам выйсці насустрач таму, чаго жадае Пан Бог. Дзякуючы гэтай малітве мы ўрэшце зможам паглядзець на ўсё вачыма веры і ў яе святле адкрыемся на далейшыя жыццёвыя выклікі.

Пераклала з польскай мовы Ганна Шаўчэнка.

Час расстання. Хрысціянскае перажыванне жалобы.

А. Чайкоўская WDC, І. Златкоўская WDC.

Час расстання.
Хрысціянскае перажыванне жалобы.

Смерць — цярпенне расстання

Смерць — гэта вельмі пакутлівае цярпенне, якое не абмінае ніводнага чалавека. Гэта рэчаіснасць, якая датычыць кожнага, бо кожны з нас раней ці пазней з ёю сутыкнецца. Смерць, адыход таго, хто яшчэ зусім нядаўна быў побач з намі, з кім мы маглі дзяліць сваё жыццё, радасць і смутак, шчасце і няшчасце… Чалавек адышоў… Засталася пустка і звязаныя з ёю непазбежны смутак, унутраны боль, можа, цемра і нават адзінота.

Чаму? Гэтае пытанне найчасцей вырываецца з нашага сэрца, якое спазнала няшчасце. Чаму ён памёр так рана, у гэты момант, чаму пакінуў мяне менавіта цяпер, чаму ўсё адбылося такім чынам, чаму?! Чаму смерць, боль і прамінанне існуюць у нашым жыцці?

Смерць прысутнічае ў прыродзе, у нашым жыцці. Гэтак жа натуральна і непазбежна яна выклікае ў нас супраціўленне і бунт. У Евангеллі — Добрай Навіне, якую прынёс Езус, мы можам пачуць: «Калі пшанічнае зерне, упаўшы ў зямлю, не памрэ, то застанецца адно, а калі памрэ, то прынясе багаты плён» (Ян 12, 24); «Хто хоча ўратаваць жыццё сваё, загубіць яго, а хто загубіць жыццё сваё дзеля Мяне, той знойдзе яго» (Мц 16, 25).

Хоць смерць і прысутнічае скрозь у нашым жыцці, яна з’яўляецца таямніцаю. Гэта таямніца над таямніцамі, бо вельмі цяжка зразумець, якім жа чынам яна можа стаць штуршком да духоўнага росту і больш поўнага жыцця, калі, напрыклад, гэта была трагічная смерць.

Смерць блізкай асобы заўсёды стварае незваротную сітуацыю. Чалавек, пагружаны ў жалобу, балюча перажывае ўзніклую пустку, яго раніць прысутнасць людзей, месцы і прадметы, якія нагадваюць пра таго, хто адышоў. Памерлы ўжо ў руках Бога. А таго, хто застаўся, мучыць джала жалобы, і яно тым больш калючае, чым цяжэйшаю была сама смерць. Факт натуральнай смерці цяжка перажывае кожны чалавек, таму што Бог стварыў нас для несмяротнасці. Аднак раптоўная і неспадзяваная смерць — надзвычай складанае выпрабаванне. Часам чалавеку даводзіцца або самому стаць перад яго абліччам, або перажыць гэта ў сувязі са стратаю бліжняга, якога ён любіць.

Чалавечая псіхіка скаланаецца ад неспадзяваных і цяжкіх цярпенняў. Мы  не хочам думаць пра крайнія сітуацыі нашага жыцця. Чаму так адбываецца? Чаму чалавек баіцца падступіцца тых межаў, якія спазнае ў сабе, у іншых і ў навакольным свеце?

Адрыяна фон Спейр у кнізе «Смерць» піша, што чалавек пасля грэхападзення пачаў спазнаваць смерць як жорсткі і раптоўны канец, бо страціў спантанную повязь любові з Богам і ўсведамленне таго, што ягонае жыццё належыць Створцу. У свеце, які створаны Богам як добры, чалавек пачынае будаваць свой уласны маленькі свет і да гэтага фармату дастасоўвае ўласнае мысленне і ўласныя імкненні. Часам яму здаецца лішнім пытанне «Што потым?» Ён лічыць нявартым выходзіць па-за тое, што даступна яго зроку і пачуццям. Часта яму таксама здаецца, што не трэба лічыцца з Божым словам, Божым планам і запаведзямі. Чалавеку становіцца вельмі цяжка сваімі думкамі і планамі сягаць па-за межамі смерці. І той факт, што Бог мае адносна чалавека далейшыя намеры, здаецца ідэяй, нібы пазбаўленай рэальнага сэнсу. Затое чалавек з вялікаю прадбачлівасцю імкнецца пашыраць межы свайго зямнога існавання, абшар сваёй улады і пазнаваўчыя магчымасці. Ён надае велізарнае значэнне ўсяму зямному, каб задаволіць прагненне велічы, да якой кожнага з нас і стварыў Пан Бог.

Цалкам нармальна тое, што чалавек любіць сваё жыццё і ўздрыгвае перад смерцю. Таму, калі ў нашае жыццё нечакана ўрываецца хвароба, бяда, няшчасны выпадак ці смерць, вельмі часта чалавек пачынае змагацца з Богам, з іншымі або з самім сабою. У гэтым мучэнні, здаецца, немагчыма пачуць і зразумець Божы голас. Чалавек не можа ўсвядоміць, што разбураецца той свет, які ён сам спрабаваў збудаваць, і што Бог дае яму шанец знайсці сябе і сваё жыццё ў большым — Божым — свеце.

Такі цяжкі досвед, перажыты з вераю, — гэта жывая і непасрэдная інтэрвенцыя Бога ў чалавечае жыццё. Рука Бога пачала выкоўваць нашую душу. Гэты нечаканы Божы дотык, што дашчэнты разбурыў пабудову толькі нашых уласных рук, па сваёй сутнасці вядзе да спазнання Божага Провіду. Сам Бог пасылае спрыяльны час, каб са смерці нашых уласных планаў, уласных меркаванняў і ўяўленняў дзякуючы ачышчэнню веры мы маглі разглядзець Яго самыя таемныя планы адносна нас і нашага жыцця. Калі мы ў гэты момант уцякаем ад сустрэчы з Богам, гэта заўсёды азначае ўцёкі ад уласных межаў,  ад крохкасці і прамінальнасці нашага чалавечага існавання. А калі замыкаемся ў сабе — марнуем шанец на сапраўдную сустрэчу з Богам, з самім сабою і з іншым чалавекам.

Адэкватнае перажыванне крайніх сітуацый — гэта шанец на сустрэчу з паўнатою ўцелаўлёнай Божай любові — з Езусам Хрыстом, які ўзяў на сябе нашыя слабасці і ў ранах якога мы знойдзем сваё аздараўленне. Тады страта і смерць не будуць толькі ценем і попелам, якім пакрываецца кожная хвіліна нашага жыцця. Тады мы будзем здольныя даверыць сябе і памерлых Богу — жывому Богу, бо Ён — Бог жывых.

Тады і культ памерлых не будзе павярхоўнаю традыцыяй у форме пастаўленага помніка, запаленых знічаў, кветак і слёз жалю. Цярпенне пасля страты любімага чалавека стане шанцам на ўмацаванне ў нас веры ў тое, што далоні Бога заўсёды адкрытыя для нас у Яго Сыне, які памёр за нас на крыжы. Цярпенне — гэта асаблівая нагода для ўмацавання ў нас надзеі на тое, што там, дзе смерць заканчвае час зямнога вандравання чалавека, мы не ўпадаем у пустку, а трапляем у рукі Бога, які даў нам жыццё і зноў прымае нас да сябе; надзеі на тое, што ў кожнай смерці людская прамінальнасць адкрываецца на вечнасць Бога.

Таму, прымаючы ўдзел у пахаванні, у цырымоніі апускання цела ў зямлю, памятайма, што нашыя памерлыя блізкія прабываюць не ў магілах. Іх там няма, і нас таксама там не будзе. У магілах спачываюць толькі зямныя парэшткі чалавека, якія мы атуляем належнаю пашанаю. Гэта месца, куды мы можам прыйсці з кветкамі ці са знічам, дзе нам, мажліва, лягчэй маліцца за памерлых, але не тут знаходзіцца мэта нашага зямнога пілігрымавання. Святой памяці ксёндз Юзаф Тышнер у адной са сваіх кніг назваў могілкі «зямлёю адмовы», бо могілкі нібы кажуць: «Не тут, не тут знаходзіцца твой крэс». Для тых, хто верыць у Хрыста, могілкі з’яўляюцца таксама «зямлёю ўспаміну» пра абяцанне, якое нам даў Езус: «У доме Айца Майго шмат святліц. А калі б так не было, ці сказаў бы вам, што іду падрыхтаваць месца для вас. І калі пайду і падрыхтую вам месца, прыйду зноў і забяру вас да сябе, каб і вы былі там, дзе Я» (Ян 14, 2–3). Трымаймася за гэтыя словы, як за выратавальны круг, каб пасля страты кагосьці любімага не патануць у бяздонні болю.

Пераклала з польскай мовы Ганна Шаўчэнка.

Час расстання. Хрысціянскае перажыванне жалобы.

А. Чайкоўская WDC, І. Златкоўская WDC.

Час расстання.
Хрысціянскае перажыванне жалобы.

Сэнс цярпення

Любоў Бога Айца да кожнага чалавека, праяўленая праз тое, што Ён выдаў на цярпенне і смерць свайго Сына, пралівае шмат святла на рэчаіснасць нашага цярпення. Яна паказвае, што цярпенне мае сэнс толькі ў збаўчай перспектыве. Пазбаўленае веры і любові, яно з’яўляецца дэструктыўнаю сілаю, бо цярпенне, якое перажываецца без Хрыста, можа быць толькі пракляццем.

Таму можна сказаць, што наш спосаб перажывання цярпення перш за ўсё нам самім гаворыць пра тое, кім мы з’яўляемся: вучнямі Хрыста і дзецьмі Бога ці язычнікамі? Кардынал Ёзаф Ратцынгер, вядомы сучасны тэолаг, папа Бэнэдыкт XVI на пенсіі, у кнізе «Смерць і вечнае жыццё» напісаў: «Чалавечнасць чалавека распазнаецца па яго адносінах да цярпення. Тут чалавек апынаецца ў непасрэднай канфрантацыі з тым фактам, што ён сам не распараджаецца сваім жыццём, што яго жыццё не з’яўляецца ягонаю ўласнасцю. Рэакцыя чалавека можа быць дваякаю. Ён можа супраціўляцца, спрабаваць нягледзячы ні на што ўзяць аўтаномны кантроль над жыццём — а гэта значыць, упасці ў роспачны, гнеўны бунт. Але можа таксама ўскласці надзею на іншую Сілу, даверліва паддацца яе кіраўніцтву і не імкнуцца са страхам узяць усё ў свае рукі».

Канечне ж, гаворка ідзе не пра тое, каб спрашчаць цярпенне і выкарыстоўваць спосаб яго перажывання як крытэрый для ацэнкі чыёйсьці веры. А калі ўжо й выкарыстоўваць — то толькі для ацэнкі сваёй уласнай веры. Пры гэтым належыць памятаць, што слёзы, словы горычы, смутак, якія часта з’яўляюцца падчас цярпення, не азначаюць, што хтосьці церпіць не па-хрысціянску. Бо і сам Хрыстус, калі вісеў на крыжы, усклікаў: «Божа Мой, Божа Мой, чаму Ты Мяне пакінуў?» (Мк 15, 34b). Гэтыя знешнія праявы болю з-за нейкага цяжкага досведу з’яўляюцца нармальнаю чалавечаю рэакцыяй. Аднак важна, каб мы не затрымаліся на гэтым стане і зрабілі яшчэ адзін крок — крок веры, гэта значыць, даверылі Пану Богу саміх сябе і гэтую балесную рэчаіснасць (пар. Лк 23, 46а). Тады цярпенне не толькі не будзе знішчаць нас, але і ўчыніць нас духоўна багатымі. У цярпенні мы становімся больш падатлівымі да дзеяння збаўчай моцы Бога, выпрацоўваем у сабе шмат цнотаў — асабліва стойкасць у перажыванні таго, што непакоіць нас і баліць нам.

Чалавек веры згаджаецца, што ўсялякае цярпенне мае сэнс, калі ўспрымаецца ў збаўчай перспектыве, але ён не шукае цярпення дзеля яго самога і не жадае яго іншым. Калі ж аднак яно прыходзіць, чалавек веры стараецца суаднесці яго з Хрыстовым крыжам і заняць пазіцыю, годную Хрыстовага вучня, які ведае, што да Божага Валадарства чалавек ідзе праз шматлікія пакуты (Дз 14, 22). Але на гэтым цяжкім шляху мы ніколі не будзем пазбаўленыя Айцоўскай дапамогі, як запэўніваў нас Ян Павел ІІ у адной са сваіх «Катэхезаў», што адбываліся па серадах: «…Цярпенне, на якое чалавек глядзіць вачыма веры, хоць і ўяўляецца самым змрочным аспектам лёсу чалавека на зямлі, але адначасова прыадкрывае таямніцу Божага Провіду, укаранёную ў аб’яўленні Хрыста, галоўным чынам у Яго крыжы і ўваскрасенні. Відавочна, можа здарыцца так, што на пытанне пра зло і цярпенне ў створаным Богам свеце чалавек адразу не знаходзіць адказу, асабліва калі не мае жывой веры ў пасхальную таямніцу Езуса Хрыста. Паступова, з дапамогаю веры, падмацаванай малітваю, адкрываецца сапраўдны сэнс цярпення, якое кожны чалавек спазнае ў гэтым жыцці. Гэта адбываецца дзякуючы слову Божага Аб’яўлення і „навукі крыжа“ Хрыстовага (пар. 1 Кар 1, 18), які з’яўляецца „Божаю моцаю і мудрасцю“ (1Кар 1, 24). У Дакументах Другога Ватыканскага Сабору гаворыцца: „Праз Хрыста і ў Хрысце раскрываецца загадка пакутаў і смерці, якая прыгнятае нас па-за Ягоным Евангеллем“ (GS 22). Здабываючы праз веру гэтую моц і гэтую „мудрасць“, мы апынаемся на збаўчых шляхах Божага Провіду. Тады пацвярджаецца значэнне словаў псальміста: „Пан — Пастыр мой… Калі нават пайду далінай смяротнага ценю, не буду баяцца зла, бо Ты са мною“ (Пс 23 [22], 1.4). Такім чынам, Божы Провід азначае, што Бог спадарожнічае чалавеку на яго шляху» (Ян Павел ІІ. «Катэхезы. Бог Айцец», 59.6).

Плён цярпення

Вера хрысціяніна звернутая да жыцця. Яе мэта — жыццё, і таму яна прымае жыццё на ўсіх яго ўзроўнях як дар Бога. Прымае жыццё нават там, дзе яго азмрочваюць боль і цярпенне, бо і тады яно адкрывае перад чалавекам новыя магчымасці быцця. Якія магчымасці? Пералічым хаця б некаторыя.

Своеасаблівае «memento»

Часта чалавек, які штодня падвяргаецца націску цывілізацыйнай гонкі і клопату пра зямныя даброты, не мае часу на роздум аб прыярытэтах чалавечага жыцця. Толькі якое-небудзь няшчасце ў пэўнай ступені змушае яго затрымацца, запаволіць тэмпы і адначасова мабілізуе яго да пошукаў адказу на базавыя экзістэнцыйныя пытанні пра мэту і сэнс такога жыцця. Цярпенне паказвае, якое крохкае ўсё тое, на што мы дагэтуль ускладалі надзею: жыццё, здароўе, любоў іншага чалавека, матэрыяльныя даброты і г.д. Страта прамінальных рэчаў можа адкрыць чалавека на пошукі больш глыбокага сэнсу жыцця, больш моцных асноваў чалавечага шчасця і поспеху, і ў выніку можа скіраваць да самой Крыніцы моцы і жыцця — да Бога.

Пакаянне ў грахах

Усе мы з’яўляемся грэшнікамі і маем патрэбу ў Божай міласэрнасці. Дзякуючы Хрысту ў нас ёсць магчымасць паяднацца з Айцом праз ласку сакрамэнту пакаяння. Аднак самога вызнання грахоў і разграшэння не дастаткова, каб мы маглі ў паўнаце атрымаць духоўнае здароўе. Разграшэнне змывае грэх, але яно не знішчае разладу, выкліканага грахом. Наступствы граху пранікаюць часам у самую глыбіню нашых адносінаў з Богам і з людзьмі, балесна калечачы іх. Таму неабходна зрабіць усё магчымае, каб выправіць іх. Адною з формаў кампенсацыі з’яўляецца дабравольнае прыняцце цярпенняў, галоўным чынам — цярплівая згода на крыж, які мы мусім несці кожны дзень (пар. Катэхізіс Каталіцкага Касцёла, 2, арт. 4). Цярпенне мае вялізнае значэнне ў ачышчэнні чалавечага сэрца, а таксама ў цэласным духоўным развіцці чалавека. Жыццё пакаленняў на працягу многіх стагоддзяў паказала, што ў цярпенні тоіцца асаблівая моц, якая ўнутрана набліжае чалавека да Хрыста, нейкая асаблівая ласка. Таму Касцёл увесь час падкрэслівае яго збаўчую ролю ў няспынным працэсе навяртання і змагання са злом.

Дар для іншых

Гэтак жа, як Хрыстус цярпеў за нас, адкрываючы нам брамы Божага Валадарства, так і мы, наследуючы Яго любоў, можам зрабіць свае цярпенні дарам для людзей, якіх любім. Такім чынам, у еднасці з Хрыстом мы можам праз свой разнастайны досвед болю, крыўды, несправядлівасці, самотнасці або нястачы збаўляць свет, увасабляючы ў рэальнасць заклік, які змешчаны на старонках Новага Запавету: «Насіце цяжары адзін аднаго і так выканаеце закон Хрыстовы» (Гал 6, 2). Церпячы, мы можам прынесці кампенсацыю за грахі людзей, якія жывуць на зямлі, можам таксама гэткім чынам ахвяраваць цярпенні за наступствы грахоў, учыненых людзьмі, якія ўжо памерлі і церпяць у чыстцы.

Пераклала з польскай мовы Ганна Шаўчэнка.

Час расстання. Хрысціянскае перажыванне жалобы.

А. Чайкоўская WDC, І. Златкоўская WDC.

Час расстання.
Хрысціянскае перажыванне жалобы.

Цярпенне

Няўжо нам сапраўды па­трэбна цярпенне для таго, каб штосьці ведаць пра жыццё? «Што ведае чалавек, які ніколі не пакутаваў?» — пытаў благаслаўлёны Генрык Сузо. Хіба нельга інакш спасцігаць мудрасць? Хіба нельга абмінуць гэтую прыкрую сцежку чалавечай штодзённасці?

Цярпенне — гэта галоўны чалавечы досвед, можна нават сказаць, што гэта верны спадарожнік на нашых шляхах, бо раней ці пазней з ім сутыкаецца кожны, і ўцячы ад яго немагчыма… Калі гэтак выглядае праўда аб чалавечым лёсе, то варта задумацца пра тое, ці можна неяк «прыручыць» гэтую горкую з’яву…

Вядома, што цярпенне датычыць самых розных сфераў нашага жыцця… І адно цярпенне адрозніваецца ад іншага цярпення. Усё, што прыносіць чалавеку балючыя перажыванні, само па сабе з’яўляецца злом, і не дзіўна, што мы не жадаем яго ў сваім жыцці і абараняемся ад яго. Аднак, калі прыходзіць цярпенне, адзіны шанец «прыручыць» і прыняць яго так, каб яно не шкодзіла нам, як вораг, а дапамагала, як сябар, — гэта вера. Менавіта вера акунае цярпенне ў крыжовую муку Хрыста і перамяняе яго з бессэнсоўнай пакуты ў досвед ласкі… Менавіта вера дазваляе як бы перахітрыць цярпенне і з любоўю да Бога і да людзей учыніць яго дарам…

Вера не пазбаўляе нас болю, але перамяняе яго такім чынам, каб ён сапраўды стаў нашаю мудрасцю, пачэрпнутай з крыжовай мукі Хрыста… Вера адорвае нас дальнабачнасцю, здольнай заўважыць штосьці большае, чым толькі ўласную бяду, і скіроўвае да Крыніцы сілы — да Езуса, які заахвочвае верыць у Яго: «Будзьце адважнымі, гэта Я; не бойцеся!» (Мц 14, 27).

Цярпенне — гэта наша рэакцыя на фізічнае або маральнае зло, таму можна вылучыць цярпенне фізічнае і цярпенне маральнае. Містыкі гавораць таксама пра цярпенне духоўнае. Цярпенне — гэта штосьці большае і шырэйшае, чым хвароба ці боль. Яно пэўным чынам уплеценае ў нашае жыццё і суіснуе разам з намі ў свеце. Цярпенне мае розныя праявы: гэта можа быць бяда, голад, хвароба, здрада, смутак, адсутнасць сэнсу жыцця, духоўная чэрствасць, жыццёвыя цяжкасці і г. д.

Таму ніводзін чалавек не па­збегне цярпення. Ніхто з нас не можа проста сказаць сабе: «Я не буду цярпець», бо імкненне пазбегнуць цярпення пярэчыць самой сутнасці люд­скога існавання. Гэта не значыць, што мы павінны шукаць цярпення, аднак мы мусім прызнаць праўду пра сваё чалавечае станові­шча, бо часткаю быцця заўсёды з’яўляецца цярпенне.

Цярпенне ў святле Божага слова

Калі Бог з’яўляецца Стварыцелем усяго, то няўжо і цярпенне таксама створана Ім? Многія людзі адказваюць на гэтае пытанне сцвярджальна і з горыччу, часам — з абурэннем у сэрцы, і адварочваюцца ад «такога» Бога. Можа, калі б яны перад гэтым зазірнулі ў Біблію і ў яе святле паглядзелі на драму цярпення, то мелі б шанец больш аб’ектыўна ўспрыняць гэтую балесную рэчаіснасць і яе сувязь з Панам Богам і з чалавекам.

У Старым Запавеце на першы план выступае падзея, якая адбылася ў раі (Быц 3, 16–19). На яе прыкладзе можна зрабіць выснову, што ля вытокаў людскога цярпення стаіць сатана. У той жа час прычынаю, па якой цярпенне прыйшло ў свет, з’яўляецца грэх Адама. Наступствы граху — цяжкая праца, недамаганні і хваробы, боль і смерць.

Аднак, з другога боку, пры ўважлівым чытанні Святога Пісання мы сустрэнем такія фрагменты, у якіх гаворыцца, што без ведама Бога не з’явіцца ніводнае цярпенне на зямлі (Ам 3, 6), і калі чалавек прымае з рукі Бога дабро, то чаму ж не хоча прыняць зла? (пар. Ёв 2, 10)*.

У Старым Запавеце цярпенне шмат разоў паказваецца як пакаранне за грахі канкрэтных людзей або цэлых народаў. Таму тут няма месца выпадковаму цярпенню: яно або заслужанае, або з’яўляецца допускам Божым. Чалавек Бібліі не пагаджаецца на цярпенне, але прызнае сваё бяссілле перад яго існаваннем і просіць Бога аб вызваленні ад яго. Гісторыя выбранага народу паказвае, што Бог быў літасцівы да людзей, прабачаў ім правіны, дапамагаў узняцца з нядолі (пар. Пс 22; 86; 106). У цярпенні чалавек або становіцца на бок Пана, або выступае супраць Яго, таму многія сябры Божыя спазналі цярпенне як своеасаблівае выпрабаванне на вернасць (Абрагам, Ёў, Тобій).

У старазапаветным разуменні цярпенне таксама дапамагала чалавеку прызнаць уласную грэшнасць, слабасць і віну. Больш за тое, яно служыла для ачышчэння сэрца і ўзвышэння чалавека, вяло да навяртання, выхоўвала, настаўляла. У той жа час у Кнізе Ёва вельмі выразна паўстала пытанне незаслужанага цярпення. Гэта значыць, што яно не заўсёды з’яўляецца наступствам граху. Часам цярпенне можа быць сродкам, які вядзе да больш блізкай сустрэчы з Богам, калі яно прымаецца з пакораю і падпарадкаваннем Божай волі.

На старонках Старога Запавету ўвасоблена таксама ідэя заступніцкага цярпення. Яно датычыць асобных лю­дзей, якія выконвалі асаблівую місію і таму прынялі на сябе цярпенне, каб заступіцца за няверны народ (Майсей, Ілля, Слуга Ягвэ).

У Новым Запавеце, дзе аповед засяроджаны на асобе Езуса Хрыста, мы заўважаем, што жыццё Збавіцеля было перапоўнена цярпеннем з моманту нараджэння і ажно да ўкрыжавання. Аднак тут з’яўляецца цалкам новае вымярэнне гэтых пакутаў. Езус прыняў на сябе цярпенне з любові да Айца і да людзей. З таго часу цярпенне было заўсёды звязана з любоўю! Езус цярпеў свядома, дабравольна і бязвінна для таго, каб аб’явілася слава Божая, каб здзейснілася адкупленне чалавека, яго вызваленне ад пракляцця смерці. Усё гэта споўнілася менавіта праз цярпенне. Цярпенне Езуса мае заступніцкі характар, але перш за ўсё — адкупленчы. Як «Баранак Божы, які бярэ на сябе грэх свету» (Ян 1, 29), праз цярпенне Езус здзейсніў адкупленне ўсяго свету. Разам з мукаю Хрыста і само цярпенне было адкупленае. Таму св. Павел радуецца ў цярпеннях, бо бачыць іх глыбокі сэнс (Клс 1, 24).

Божы Сын атрымаў перамогу над цярпеннем і яго галоўным віноўнікам — сатаною. Аднак яно не было знішчана ў чалавечым жыцці. Цярпела Маці Божая і апосталы. Больш за тое, да цярпення пакліканыя ўсе хрысціяне! Езус кажа: «Калі хто хоча ісці за Мною, няхай адрачэцца ад сябе, возьме крыж свой і ідзе за Мною» (Мк 8, 34). У той жа час св. Пётр піша ў сваім апостальскім пасланні: «…Калі чыніце дабро і церпіце, то маеце ласку ў Бога. Вы для таго пакліканы; бо і Хрыстус цярпеў за вас, пакідаючы вам прыклад, каб вы ішлі следам за Ім. Ён не ўчыніў граху, і не было падману ў вуснах Ягоных. Ён, калі Яму зласловілі, не зласловіў у адказ, калі цярпеў, не пагражаў, але давяраў сябе таму, хто судзіць справядліва. Ён сам, у сваім целе ўзнёс грахі нашыя на дрэва, каб мы, пазбыўшыся грахоў, жылі дзеля справядлівасці. Ранамі Яго вы аздароўленыя» (1 П 2, 20б–24).

Пераклала з польскай мовы Ганна Шаўчэнка.
Працяг тут.

* Зло не паходзіць ад Бога. Часам Ён дапускае зло ў жыцці чалавека, каб умацаваць яго ў веры або дапамагчы ўсвядоміць, што чалавек слабы, грэшны і, значыць, здольны да зла, таму яму неабходна навяртанне (прызнанне ўласнай грэшнасці, адрачэнне ад зла і пастанова выправіцца).